امروز دوشنبه 08 آذر 1400 ravanshenasi.cloob24.com
0

کهن الگو سرشـناس تـرین اصـطلاح در مکتـب یونگ است. شاید بتوان گفت کهن الگـو مبـین آن جنبه ای از روانشناسی یونگی است که بیشتر از هر جنبه دیگری وارد مجموعه مفـاهیم نظـری دوره و زمانه ما شده است. یونگ در توصـیف کهـن الگـو چنین مینویسـد: «محتـوایی ناخود آگـاه کـه از راه خودآگاهانــه شــدن و نیــز از راه ادراک شــدن، دگرگون مـی گـردد و ویژگـی هـایش را از ذهنیـت مفردی کسب می کند که به هر دلیـل در آن حـادث شده است.» (بیلسکر، 1384:51)

یونگ به دوگونه ناخودآگاه معتقد بود: فردی و جمعی. ناخودآگاه جمعی میراثی است از زنـدگانی تاریخی گذشته، از زندگی نیاکان و حتی از دورانی که بشر در مراحل حیوانی میزیست و از اینرو به خاطره ناخودآگاه نژادی می رسـد. (شمیسـا، 1378) در باور یونگ، کهن الگوهـا مـاهیتی جهـان - شمول دارند و موجودیتشان از شکلگیری مغز و ذهـن انسـان در طـول تـاریخ ناشـی شـده اسـت (بیلسکر،1384:52)

به این ترتیب، هنر و ادبیات از راه کهن الگوها به تاریخ قدیم همه افراد بشر مـی پیوندد و هر خواننده به نـوعی خـود را ناخودآگـاه در آن باز مییابد. همه مردم در ناخودآگـاه جمعـی سهیم اند. (شمیسا، 1378:227)

یونگ در چندین اثر مختلفش به بحث دربـار ه کهن الگوها میپـردازد. او از راه تحلیـل رؤیاهـای بیماران و نیز از راه مطالعه درباره شکل و محتـوای اسطوره به کشـف کهـن الگوهـا نائـل شـد. کهـن الگوهایی چون نفس، سایه، نقاب (پرسونا)، همـزاد مؤنث (آنیما) و همزاد مذکر (آنیموس). کهن الگو طرح کلی رفتارهای بشری است کـه منشأ آن همان ناخودآگـاه جمعـی اسـت. بـه بیـان دیگر، کهن الگو محتویات ناخودآگاه جمعی است.

صور مثالی در رؤیاها و توهمات و خیالپـردازی و هنر و ادبیات خود را به ما نشان می دهد و به طـور کلی بر ما نظارت و نفوذ دارد. چند کهن الگـو کـه در مطالعات ادبی مورد توجه قرار گرفتـه، عبارتنـد از: همزاد مؤنث، همزاد مذکر، سایه، کهـن الگـوی عبور از آب. (شمیسا، 1378:227)

پیش نمون نزدیک به بحث کهن الگو، مبحـث پـیش نمـون یـا نمونه ازلی فرد یا فرد اعرف و اجلی باستانی است. پیش نمـون سرچشـمه و منشـأ اولیـه پیـدایی یـک شخصیت است. برای نمونه، الگوی ازلـی معشـوق در ادبیات فارسی، فرشته و پری است؛ الگوی ازلی پهلوانانی چون تختـی و رسـتم حضـرت علـی (ع) می باشد؛ پیش نمونِ مشایخ و اولیای الهی، پیـامبران و پیشنمونِ پیامبران، خدایان هستند. (همان: 229)

در مطالعه آثار جاودان ادبی همیشه ایـن سـؤال پیش مـی آیـد کـه چنـین شخصـیت هـای زنـده و ماندگاری از کجا میآیند؟ آیا منشـأ همـ ه آنهـا بـه راستی تخیل نویسنده است؟ پیش نمون در ادبیـات داستانی ماده اولیهای می باشد که ذهـن نویسـنده را برای خلق یک شخصیت تحریک کـرده اسـت. بـه بیان دیگر، «نمونه اولیه، به عنوان یک نهاد (تـز) بـا جریان ذهن و نیـروی خلاقـه نویسـنده یـا برنهـاد (آنتیتز) برخورد می کند و حاصل ایـن ر ؤیـارویی کاراکترِ خلق شده (سنتز) است که همانا شخصـیت خلق شده توسـط نویسـنده اسـت. ایـن محصـول واجد بسیاری از عناصر موجـود در نهـاد و برنهـاد است، اما به گونه مطلق هیچ یـک از آنهـا نی سـت. شخصیت ادبی با طـی چنـین رونـدی موجودیـت مستقل مییابد (دقیقیان، 1371،60)

پیش نمون یکی از مهمترین ابزارهـای آفـرینش ادبی است. با نگاهی به آثار طراز اول ادبیات جهان و بررســی زندگینامــه و یادداشــت هــای شخصــی نویســندگان آنهــا، در مــی یــابیم کــه بــرای خلــق شخصیت های خارق العاده خود از پیشنمـون هـای گوناگون استفاده کردهاند. در ذیل نمونه هـایی را در این باره میآوریم. استاندال همیشه قهرمان رمان های خودش بـود، ژولین سرخ و سیاه نمونه مردی است که اسـتاندال همیشــه دوســت داشــت خــودش مثــلِ او باشــد. استاندال می گوید: «مرا به خاطر آن که شخصـیت های خود را از آدم های زنده اختیار کردم، سرزنش مــی کننــد امــا از آغــاز ادبیــات داســتانی، پیوســته نویسندگان بـرای آفـرینش هـای خـود اصـل هـایی داشته اند.» (موآم، 1343:187)

بالزاک پیشوای مسلم نویسندگان رئالیستی بـود. بالزاک می گوید: «رمان نویس بایـد جامعـه خـود را تشریح کند و تیـپ هـای موجـود در آن جامعـه را نشان دهد.» (الشکری، 1386:204)

بالزاک تصمیم داشت چنان قالـب و محتـوایی بـه داسـتان هـایش بدهد که تاریخ کـاملی از دوره معاصـر بـه وجـود آورد، تاریخی کـه تـا آن زمـان هـیچ رمـان نـویس دیگری به آن نپرداخته بود. به همـین سـبب، همـه طیف های اجتماعی آن روزگـار، همـه حرفـه هـا و پیشه ها، هم در شهرها و هم در پایتخت، در حیطـه کار او قرار میگرفت. به این ترتیب، رمـان هـای او مشکلات ناشی از حضـور مشـکل آفـرین سـربازان کهنه کار باقیمانده از ارتـش نـاپلئون، قـوانین ارث، جهیزیه، موفقیتها و شکستهای شغلی، ازدواج و روابط نامشروع را نشان می داد. عنوان کلی که او بـر مجموعه رمانهایش گذارد، کمـدی انسـانی، تکـرار فروتنانه نام حماسه دانته بود. (بنیامین، 1386:286)

دیوید کاپرفیلد تا اندازه زیادی شرح حال خـود نویسنده است. انوره دوبالزاک در رمانش بیشـترین مواد و مصالح را از زندگی خودش برداشته اسـت؛ «آقای میکـاوبر» و «دورا» از روی پـدر و نخسـتین عشق بالزاک، ماریا بیدنل طراحی شدهانـد. (مـوآم، 1370)

داستایفسکی برای آن که بتواند قهرمان داسـتان خود را را زندهتر عرضه کند، بر آن شد تا بسـیاری از وجوه زندگی شخصی خود، یعنی بیماری صرع، وضع نامساعد جسمانی و بالاخره فلسفه خود را به او منتقل کند. شجرهشناسـی «ابلـه» دقیقـاً مـنعکس کننده تاریخچه خانوادگی داستایفسـکی هـا اسـت.

تولستوی مانند همه داستان نویس هـا، قهرمانـان خود را از روی اشخاصی ساخت که آنهـا را مـی شناخت یا به وسـیله دیگـران شـناخته بـود. کنـت روستوفر ولخرج را از روی پدربزرگش سـاخت و نیکولاروستوفر را از روی پدرش و پرنسس مـاری رقــتانگیــز و دلربــا را از روی مــادرش. (مــوآم، 1370)

تولستوی چنانکه سامرست موام مـی گوید شخصیت دوگانه و تقسیم شده خودش را در پیربزوخوف و پـرنس آنـدره، دو شخصـیت رمـان «جنگ و صلح» بازآفریده اسـت. مـوام مـی گویـد: چون تولستوی از شخصیت دوگانه خود آگاه بود، کوشید بـا آفریـدن ایـن دو متضـاد از روی «مـدل واحــد» خــود، خصوصــیات روحــی و فکــری و اخلاقی خودش را روشن کند و بشناسـد. (مـوآم، 1370).

دنیل دفو هم شخصیت خود را «نسـخه اصـلی» شخصیت داستانی رابینسون کروزو خوانـده اسـت؛ او در وجود رابینسـون کـروزو تنهـایی خـود را در جهان و جدا افتادگی اش را از مـردم جهـان تصـور کرده است. (کوندرا، 1366:468)

در ایران، رمان کوتاه مدیر مدرسه به نظر برخی از محققان «شاهکاری در تیپ سازی و نمونـه ای از واقعیترین و گویاترین داستانهای جامعـه دیـروز ایران است و ماجرای خود آل احمد است که یـک چند گرفتار مدیریت مدرسـه بـود و آنچـه در ایـن وظیفه حساس دیده و به سرش آمده، موبه مـو بـه رشته نگـارش در آورده اسـت.» (کسـمایی، 1363)

سیمین دانشور درباره آثار جلال آل احمد مـی گوید: «قهرمان های داستان هایش را غالبـاً دیـده ام و می شناسم. زنان و مردان «دید و بازدید»، «سه تـار»، «زن زیادی» و «مدیر مدرسه» غالباً حی و حاضرند و بیشترشان از اینکه قهرمان های داستان های جـلال واقع شده اند، روحشان بی اطلاع اسـت. (دانشـور، 1343).

پیش نمون ها و روند تبدیلِ آنها بـه شخصـیت های ادبی، گوناگونی و پیچیدگی بسـیاری دارد. در برخی موارد نمـی تـوان یـک شخصـیت را از نظـر پیش نمون های سازنده آن در یک گـروه جـای داد؛ اما در بیشتر موارد می توان وجه غـالبی را بـرای آن در نظر گرفت. این وجه غالب می تواند یک پـیش نمونِ سیاسـی، تـاریخی، ادبـی، طبقـاتی و جـز آن باشد. در برخی موارد یک شخصیت، پـیش نمـون های گوناگونی دارد. گاه آنچه یک پیش نمـون را از دیگر همراهان خود متمایز می کند، تسـلط خطـوط کلی آن بر شخصـیت هـای ادبـی اسـت. (دقیقیـان، 1371).

انواعپیش نمون ها

با توجه به سرشناس ترین آثار ادبی، می توان شانزده نوع پیش نمون را طبقه بندی کـرد، از جملـه پـیش نمون های تاریخی، هنری، سیاسی، طبقـاتی، ادبـی، فلسفی، مذهبی، ژورنالیستی، خود نویسـنده و جـز آن. (دقیقیــان، 1371:79)

1. پیش نمون هنری

زندگی برخی از هنرمندان آن چنان سرشار از حوادث تلخ و شیرین و پیچیدگی های گوناگون است که به موضوعِ درخور تـوجهی بـرای رمـان نویسـان تبـدیل شـده اسـت. نقاشـان، موسیقی دان ها، مجسمه سازان، شاعران و نویسندگان متعددی تاکنون به عنوان پیش نمـون بـرای نوشـتن رمان هـای هنرمنـد انتخـاب شـده انـد. ایـن شـیوه پسندیده هنوز در ایران گسترش نیافته است.

رومن رولان در رمـــان «ژان کریســـتف» بـــه گونـــهای غیرمستقیم به زندگی بتهون مـی پـردازد. برخـی از منتقدان، نقاش سرشناس کمالالملک را پیشنمـون استاد ماکان در «چشم هـایش»، اثـر بـزرگ علـوی، میدانند. (الشکری، 1386،290)

2. پـیش نمـون سیاسـی

کوشـندگان جنـبش هـا و گروه های سیاسی گوناگون، پیش نمون هایی هسـتند که توجه بسیاری از نویسندگان را به خـود جلـب کرده اند. عموماً دیدگاه های سیاسـی مشـترک میـان معتقدان یـک ایـدئولوژی، ویژگـی هـای روحـی و رفتاری نزدیکی پدید می آورد. در عین حال، تـأثیر شخصیت افراد در اتخاذ دیدگاه های گونـاگون نیـز انکارناپذیر اسـت.

از ایـن رو، نویسـندگانی کـه از پیش نمون های سیاسی استفاده کرده اند، این دو بعد مسئله را یک جا در اثر خـود بازتـاب داده انـد. در برخی از آثار ادبی، پیش نمون های سیاسی به طـور مستقیم به شخصیت های داستان تبـدیل شـده انـد.

شخصیتهای سیاسی و انقلابیون زبـانزد در زمـر ه پیش نمون های سیاسی هستند. غلامحسین سـاعدی در داستان غریبه در شهر برای ساخت و پرداخـت شخصیت اصـلی کـه حیـدر نـام دارد، از زنـدگیِ حیدرخان عمو اوغلی بهره برده است.

3. پیش نمون طبقاتی

نویسندگانی کـه یـک طبقـه اجتماعی را در دورانی خاص به عنوان پیش نمـون کلی اثر خود برگزیده اند، کوشش کـرده انـد تـا در وجود یک یا چند شخصیت اثر خود، ویژگی هـای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و روانی افراد طبقـه را به تصویر بکشند.

کلبه عمو تُم نوشته هریت بیچراسـت و، داسـتان زندگی سیاهان جنوب است. همسایه ها اثـر احمـد محمود نیز داستان زندگی مـردم جنـوب ایـران را نشان می دهد. محمود رنج و درد طبقه پایین جامعه را بــه طــور مفصــل و دقیــق توصــیف مــی کنــد.

4. پیش نمون های اساطیری و حماسـی

اسـتفاده از این نوع پیش نمون، سابقه ای دیـرین دارد. شـاهنامه فردوسـی کـه در میـان مـردم ایـران و ملـل دیگـر محبوبیتی خارق العاده دارد، یکی از متونی است که پس از گذشت سده ها، از شخصیت های اسـاطیری و حماسی آن در آثار شاعران و نویسندگان استفاده شده است.

در آثاری چون گرشاسـب نامـه اسـدی طوسی و برزونامه عطـایی کـه دربـاره نـوه رسـتم نوشته شده اند؛ دانشور در «سووشـون» از اسـطوره سیاوش به شکلی دقیق و منظم بهـره بـرده اسـت (آتش سودا، 1383:97)

5. پیش نمون خود نویسنده

در بعضی از داستان هـا پیش نمون راوی، خود نویسنده است. گاه نویسـنده در حین داستان به فضای متفاوتی گام می گـذارد و به حدیث نفس می پردازد. در این نـوع داسـتان هـا، ذهنیات منظم و پراکنده و حتی اندیشه های فلسـفی و رویدادهای گذشته نویسـنده بیشـتر بخـش هـای داستان را دربرمی گیرد و کلیه رویدادها و زمینه های قبلی، اهمیت درجه دوم می یابند.

خواننده بیشتر بـا کیفیات روحی و ذهنی شخصیت داستان آشنا می شود تا با زندگی عملی او. نویسندگانی کـه چنـین آثاری نوشته اند حتی اگر شخصیتی متفاوت از خود را به عنوان شخصیت اصلی داستان آفریده باشـند، بیشتر به بیان حدیث نفس پرداختـه انـد. (دقیقیـان، 1371)

داستایفسکی در بسیاری از آثار خـود، سال های کـودکی انـدوهبار و جـو تیـره من اسـبات خانوادگی خود را بازتاب داده اسـت. (گروسـمن، 1383)

هوشو در شما که غریبـه نیسـتید اثـر هوشنگ مرادی کرمانی پیش نمون خود نویسـنده از دوران کودکی و نوجـوانی وی اسـت. (پوراحمـد، 1384).

پــیش نمــون در زنــدگی خصوصــی نویســنده: بسیاری از شخصیتها براساس آدم هایی به وجـود آمده اند که در زندگی خصوصـی نویسـنده وجـود داشــته انــد. بــرای نمونــه، تولســتوی آناکارنینــا را براساس زندگی زنی از آشنایانش نوشـته اسـت یـا بالزاک اوژنی گرانده را براساس زنی نوشـته اسـت که در زندگی او وجود داشـته اسـت. (میرصـادقی، 1385)

نویسنده : جعفر هاشملو
تبلیغات متنی
فروشگاه ساز رایگان فایل - سیستم همکاری در فروش فایل
بدون هیچ گونه سرمایه ای از اینترنت کسب درآمد کنید.
بهترین فرصت برای مدیران وبلاگ و وب سایتها برای کسب درآمد از اینترنت
WwW.PnuBlog.Com
ارسال دیدگاه